NÁ DIE GROOT TREK was daar die Groot Stilstaan. Ons patriarg het sy osse laat uitspan op ’n heuwel langs ’n fontein waar bruin hiënas snags kom drink het. Die oumense het hulle wolwe genoem, daarom die plaasnaam Wolwekop. Hy het ’n huis van klip gebou, omring deur ’n genade van rooigras en vleie, en dit was aand en dit was môre.

Meer as twaalf seuns, en jy kon ’n nuwe plaas uitry. So het Leeukuil in die familie gekom, maar die laaste leeu is doodgeskiet lank voor die eerste Kakies deur die linies gebars het om te smeek vir water. Ons land van wilde heuning en komme Melkweg smôrens afgeroom tot anderkant Vredefort se koepel. Daar het Pa vir hom ’n bruid uit die rantjies gaan haal.

Sy is mooi en maak gemmerbier en smag na iets anders as hier. Sy skilder en lees Russiese letterkunde en noem haar jongste opslagbaba na die digter Osip Mandelstam se vrou, Nadeshda. Dit beteken hoop.

Hoop en skuld. Dit is al wat op ’n plaas groei, sê Pa – totdat die wolke begin saampak. Ná die eerste reën plant hy en sy manne van vroegdag tot laat in die nag. Op die sestiende Desember laat weet die buurman die polisie dat Pa se trekkers op die lande loop. Op Geloftedag. Pa voel vere. Ons Voortrekker was by Bloedrivier. Niemand vertel vir Pa hy hoort nie hier nie.

Ma en Martha en Selina versuiker grondboontjies en lê kwepers in en hang nat biltong in die meelkamer op agter ’n sifdeur wat toeklap om die katte uit te hou wat aanhou vermenigvuldig soos ons kinders. La Bohème word kliphard oor en oor op die Bang & Olufsen gespeel totdat die naald uiteindelik sotto voce oor die langspeelplaat se uitgeholde groewe gly.

Toe Ma ophou smeek en begin raas, stuur Pa sy voorman, Awie, om ’n denneboom af te saag en in die ingangsportaal staan te maak. Awie drink vier suikers in sy koffie en vertel vir Ma hy het laas jaar vir sy dogter rolskaatse gekoop wat reeds te klein is. En vir sy vrou ’n elektriese kombers wat sedertdien ontplof het.

Die reuk van dennenaalde en harpuis omtower die huis.

Versierings word uitgehaal. ’n Gekerfde takbok wat ’n slee sleep. Houtkaboutertjies met geel hare en rooi wangetjies. Balletjies gedoop in blinkertjies.

Ons ry Klerksdorp toe om swiets en roomys te koop vir die plaasskool se kinders wat dit bakhand en vreugdevol ontvang. Teen hul klaskamermuur is ’n plakkaat van ’n slang wat uit ’n smeulende konka kronkel. ’n Vermaning. Geslote ruimtes vergiftig. Maar hoe anders om die tokkelossie uit te hou?

Vir die wit kinders hou die Rotariërs Kerspartytjie by die gholfbaan. Die bier vloei terwyl die son sak en die grootmense lag al hoe harder. Boetie is nog klein en skrik vir “Krader Vismus” met sy groot boepens en wattebaard, en ons is snot en trane weg sonder ’n speelgoedtrekker of winkelpop.

Sedert die Muur geval het, stroom musikante uit Oos-Europa na ontvanklike gehore diep op die platteland van ’n ruwe beloofde land. Ma reël ’n Kerssoirée en nooi die kontrei se mense. Daar is sjerrie en gemmerkoekies met geglasuurde kersies en mans met rooigebrande gesigte en hul goed versorgde vrouens en kinders by dosyne en tussenin die opgewonde kolliehonde. Die jonges sit op die trappe in die dubbelverdieping-ingangsportaal, elk met ’n kers in die hand. Paul skroei aspris Francesca se vlegselpunte en nou wag ’n pak slae vir hom onder die Kersboom.

Ma het afskrifte van die program laat maak. Classical guitar, a selection of favourites. Die musikant lyk soos ’n olieverfskildery van Jesus. Ná die eerste akkoord sit almal doodstil. Sy hande is soos vlerke wat die glyvensters oplig en die geur van lemoenbome en marmervars fonteine uit Andalusië stroom ons voorhuis binne. Die musiek lig my kop vir die eerste keer oor die horison van die plaas, en ek begin verlang na plekke wat nie bestaan nie.

Vir die encore haal die kitaarspeler ’n lewendige perd uit die snare. Ná die laaste geplukte note wegsterf, trommel hy met sy vingerpunte oor die kitaar se buik. Soos dae wat galop oor die rante. Verby vervloë vleie. Deur rooigrasleegtes. Dit was aand en dit was môre.

En ons plek ken ons nie meer nie.

Dominique Botha het op die plaas Rietpan
in die Vrystaat grootgeword en haar kindertydse ervarings oefen ’n onuitwisbare invloed op haar skryfwerk uit.

The post ‘n Bruid uit die Randjies appeared first on Stellenbosch Visio.

“KRY VIR JOU ’N DIK DJAS,” het die kleinboer wat by ons grond huur gewaarsku toe ek kom huis opsit in die Boland. Dit was in Februarie, wanneer die kraaie tot ná middernag gaap, en die hitte soos ’n vonnis voel.

Asof verdwaal uit ’n Herman Charles Bosman-verhaal, begelei hy my deur sy land Kanaän in keurig gekruide Kaaps. Onder sy vingertoppe floreer krisante en kole en boontjies sonder bolwurm. Hy skryf sy groen vingers toe aan ’n Portugese voorsaat, maar een wat die potloodtoetsers van ouds sou laat kopkrap het. “Ja,” sê hy met ’n lag, “daar is baie melk in my koffie.”

My nuwe tuiste is een van die min Bolandse plase met ’n Bybelse naam. So genoem in die laat sestienhonderds deur die eerste eienaar, ds. Pierre Simond, predikant van die Franse vlugtelinge. Bethlehem. ‘Plek van brood’ in Aramees. Taal van Jesus. Daar is selfs ’n ster van Bethlehem wat die blye tyding van somer in wit klokkies verkondig op stele wat tjienk-tjienk as jy hulle teen mekaar vryf, vandaar die alombekende naam: tjienkerientjees.

Die Noord-Vrystaat in die winter: ’n Plaashuis langs die Valsrivier. ’n Boom afgeëts teen die winterkoue. Plaaskerkhofengel.

Ek moes my nostalgie vir die Hoëveld se donderstorms verleer en ’n nuwe geborgenheid tussen berg en wind karteer. My Vrystaatse komvandaan is so plat soos ’n snoekertafel en Pierneef het die wolke gemaak. Die hond se naam was Wollie, die kat se naam Magriet en somer was ’n C-majeur van sonneblomme. Die naaste wat ons aan berge gekom het, was Switserland op ’n sjokoladeboks, die deksel deur Oupa op Sondae ná middagete plegtig opgelig om ons met een salige soetigheid te seën.

Kosmos was die herfs se bont groetsoentjie in die langkampe, voor die uitgebleikte winter op die wasgoeddraad kom lê het. Pa en sy manne het tot laat in die yskoue nag gestroop om die vragte mielies by die graansuiers te kry. Vir ’n bietjie hitte het die manne om vure in konkas saamgedrom en Boxertwak in koerantpapier gerol.

Ons het onder hul sussende Sotho en gloeiende stompies wegkruipertjie gespeel voor ons huis toe gejaag is en dan doodstil onder winterlakens gaan lê het sodat net jou neus soos ’n klein bevrore spits bo die kombers uitsteek.

In die gang het die vloerplanke gekreun onder die gewig van die begraafplaasengel wat in die gang afskuifel, met haar vlerke wat teen die voorvaderportrette skraap. En dan wil jy van die horries vergaan.

Nuwe Bolandse tuiste in die Dwarsriviervallei: Maartlelies langs ’n wandelpad in Bethlehemplaas se wilde tuin. Herfsbome.

En wanneer jy wakker skrik, is jy skielik grootmens, ’n hele lewe later, op ’n plaas in die Boland, op die randjie van jou eie herfs, verkleur met vae voortekens. Eers kom die Maartlelie, effe geboë en bleek, met haar hals in rooswater gedoop. Dikwels alleen, onder eikebome wat akkers skiet sonder varkies om hulle op te vriet.

’n  Kraanvoëlpaartjie vlieg oor die huis, murmelend stryerig met mekaar. Heilige voël van die Xhosas, gebosseleer op die vyfsentmunt toe jy nog twee Wilsontoffies daarmee kon koop. Dan vang die naald van Simonsberg ’n wollerige wolk en hekel ’n traanvlies oor die vallei.

Aldus die nood vir die dik djas. Tyd om terug te trek en te besin. Soos die eerste eienaar in sy riet-en-modderhuis wat met behulp van Latyn en Hebreeus die Psalms van Dawid in verouderde Frans kon herberym, en uitgegee het as Les Veilles Afriquaines, oftewel ‘Nagwake in Afrika’. Dit word beskou as Suid-Afrika se eerste literêre werk. Hy het ook pleitbriewe om sy gemeente se lot te verlig aan die Here Sewentien gerig. Latyn as maatstaf van geleerdheid het vergaan, maar die spieël tussen seisoen en psige sal herhalend ontstaan. Daar in jou binnetuin word die afguns groen, die kamelias sprokiesrooi en die berge in suikervries getooi. Gesneeuwitjie in waarheid. Die blomme metafoor- swaar by die gedagte aan die derde hond onder die struik begrawe. Die hart is ’n winterdiersterfte, het ons groot digter* mos gesê.

In jou winter pluk jy die pennevrug van die boom van kennis, met hande verknot soos wingerdstok. Skryf is ’n poging om tyd te laat stol, maar die geheue roer nooit dieselfde beslag nie en hermeng die bestanddele sodat jy vir jouself altyd nuwe broodjies kan bak. En hoekom nie? My nuwe plek se naam is mos ‘Plek van brood’. En danksy die Hugenote ook plek van wyn. Carpe Vinum. Seize the wine! – in die immergroen wysheid van Latyn.

*Breyten Breytenbach, “Die hart is ’n winterdiersterfte” uit Katalekte (2012), Human & Rousseau.

Dominique Botha is ’n bekroonde skrywer wat op ’n familieplaas in die Vrystaat grootgeword het en tans in die Dwarsriviervallei buite Stellenbosch woon.

The post Die Boom Van Kennis Dra ’n Wintervrug appeared first on Stellenbosch Visio.

The Templeton Prize is awarded annually and honours individuals whose work draws from the scholarly disciplines to explore the deepest questions about humanity and the universe, making it “the world’s most interesting prize”.  In the award press release, the Templeton Prize said about Gobodo-Madikizela: “Her career as a scholar and a public figure is distinguished by her effort to repair ruptures created by past violence and to build a path toward healing and restoration in an ongoing process she calls ‘the reparative quest.’” The president of the John Templeton Foundation, Heather Dill, added: “Her achievements mark her as a leading figure in understanding and confronting the deeply rooted psychological scars borne by those who experienced unimaginable loss.”

Gobodo-Madikizela said she felt a deep sense of gratitude to receive the prize. She referred to it as a “rare gift” that offers an opportunity to fund new research projects at AVReQ, especially on questions of violent histories and repair. “I am interested in how violent histories so often play out transgenerationally in new forms, and on deepening our understanding of complex processes of repair. In my work, I have always pursued new avenues of inquiry, seeking ways of contributing to new frontiers of knowledge. I am hoping that as a team of scholars, researchers, and our network of partners affiliated with AVReQ, we will continue to rise to this critical intellectual challenge in these challenging times,” Gobodo-Madikizela said. “I am excited that I can use the Templeton Prize to help fund our postgraduate students and postdoctoral fellows at a time of reduced funding all-round. 

Gobodo-Madikizela has pledged to donate a total of R8 million to Stellenbosch University, which will be allocated as follows: R5m toward an endowment scholarship in the name of her parents, Nobantu and Tukela Gobodo; R1 million to the SUNRISE (Stellenbosch University Research and Innovation Strategic Excellence programme) to support future professors; and R2 million to AVReQ. She said that her hope is that the donation to AVReQ will attract additional co-funding to help postdoctoral fellows to advance to leadership in the knowledge economy, and to support postgraduate students so that they do not have to take on additional work, and can graduate within the funding period of their scholarships. 

Gobodo-Madikizela explained that at its core her work is guided by humanist values and aims to address in new ways the fundamental questions about the transgenerational impact of historical trauma, and “what are the conditions of psychological and moral imagination for repair that might open the possibility for social solidarity and building new futures.”  Her first book, A Human Being Died that Night, was recently reprinted as a Mariner Books classic. “This book has played a big part in the trajectory my work has followed,” she said. “It has certainly contributed to my winning this prize. In it I grapple with the tension between of the horror and the humanity, and I try to explain what’s going on in a way that deepens the complexity.” Gobodo-Madikizela works with a global interdisciplinary network of scholars, with some of whom she has collaborated as co-author, editor, and co-editor of several books on trauma narratives, transgenerational repercussions of historical trauma, and the conditions for interrupting these traumatic repetitions of history. The Templeton Prize is the second prestigious award that Gobodo-Madikizela has won. In 2020, she was awarded the Harry Oppenheimer Fellowship award, which at the time was the most prestigious award of the Oppenheimer Trust. 

Prof. Sibu Moyo, the Deputy Vice-Chancellor for Research, Innovation and Postgraduate Study said about Gobodo-Madikizela’s prize: “I am delighted that Prof. Gobodo-Madikizela’s contribution has been recognised in this special way. Her plans to donate some of her prize to Stellenbosch University is really humbling and shows her passion for the work she does and dedication to support the next generation of scholars. I hope that her winning the award will inspire the next generation of scholars and set a high bar for excellence in research with the full set of values that she espouses – excellence, compassion, accountability, respect and ethics.” 

Rector and Vice-Chancellor Prof Wim de Villiers, too, is immensely proud of Gobodo-Madikizela’s achievement. “This award once again shows that SU is an enabling environment and contributes to world-leading knowledge production in multiple fields,” he said. 

“I am absolutely delighted to personally, and on behalf of the Faculty of Arts and Social Sciences, offer my heartiest congratulations to Prof Pumla Gobodo-Madikizela,” adds Prof Anthony Leysens, Dean of the SU Faculty of Arts and Social Sciences. “The Templeton Price is on the level of the Nobel Prize awards, but in the sphere of significant humanist contributions at the intersection of spirituality, religion and science. The list of recipients is impressive (with Archbishop Desmond Tutu being the only other South African to have received this award). Prof Gobodo-Madikizela’s work has inspired and continues to inspire those who, through their research, believe in the power of the humanities to bring about change with the emphasis on mutual understanding, caring, forgiveness and reconciliation. This award recognises her achievements and her contribution to the humanist ideal. As South Africans we should all be proud.”

The post Prof Gobodo-Madikizela named the Templeton Prize Laureate appeared first on Stellenbosch Visio.

IN DIE LAAT 1970’s plaas ’n Kaapse koerant op ’n dag ’n speelse fotovasvra. Jy moes bekende en onbekende plekke en dinge op foto’s uitken om jou intieme kennis van Kaapstad te toets.

Een van dié foto’s bly my tot vandag by. Dit wys die klipbeeld van ’n man in reliëf. Die gesig, veral, is erg deur tyd en elemente tot ’n driehoek verweer, mummie-agtig en dreigend. Die bors, hoog en afgeplat, val skerp weg tot net bó die knieë. Waarskynlik ’n figuur uit die borswering van ’n gotiese katedraal wat teen ’n muur van een van die Kaapse kerke beland het, het ek geraai.

Maar ek was verkeerd, heeltemal geflous. Dit was ’n foto van Tafelberg wat vertikaal geplaas is. Bekyk vanaf ’n sekere hoek en afstand én met ander oë, lyk Tafelberg soos ’n man. Weer horisontaal gedraai, kom die berg op die foto voor soos ’n slapende reus, op die naat van sy rug, met sy voete tot in die see. As jy dié slapende reus eers gesien het, steek die beeld by jou vas.

Wat my laat wonder: het die eerste Portugese skeepvaarders en ontdekkingsreisigers, die eerste Europeërs wat dit gewaag het om in hul houtskepe om die suidpunt van Afrika te vaar – Bartolomeu Dias in 1488 en Vasco da Gama in 1497 en 1499 – ook dié slapende reus gesien. Ek glo hulle het. Want in 1572 publiseer hul landgenoot, die grootse Portugese digter Luís Vaz de Camões, sy epiese gedig Os Lusíadas. In dié epos verbeel hy hom Vasco da Gama se vaart om die suidpunt van Afrika. Camões beskryf Tafelberg as ’n woedende reus genaamd Adamastor wat die golwe opjaag om die held Da Gama te vernietig.

Die Portugese skeepvaarders was tereg vreesbevange vir die vreemde waters, die Kaap van Storms, soos hulle dit genoem het. Hulle het die woeste Kaapse stormweer en stormsee beleef en die berg wat lyk asof dit uit die see verrys. Dit is stof vir legendes. Hul vertellings en skeepsjoernale was waarskynlik Camões se inspirasie.

Camões se Adamastor vind weerklank by die skrywer André P. Brink. Hy gebruik Camões se Os Lusíadas as raamwerk vir sy reisverhaal Fado (1970), sy verkenningsreis deur Portugal. Én hy publiseer ’n novelle, Die eerste lewe van Adamastor (1988). Adamastor klink ook op in die werk van nóg ’n groot Portugese digter, Fernando Pessoa (1888-1935). Interessant genoeg, Pessoa is in Portugal gebore, maar hy was op skool in Durban.

Ook die uitgeweke en grootliks vergete Suid-Afrikaanse digter Roy Campbell laat Adamastor herleef.

Hy publiseer in 1930 ’n digbundel getiteld Adamastor, Poems. In sy laaste jare woon Campbell in die dorpie Linhó in Portugal, en lê daar in Sintra begrawe.

Ek het grootgeword toe daar nog met ontsag gepraat is van Roy Campbell. Hy was ’n tydgenoot van die digter Uys Krige. Beroemd in sy tyd, was Campbell ook berug en uit die geskiedenis uitgeskryf as gevolg van sy uitsprake oor geloof en veral politiek. As student was dié hekelgedig van hom oor Suid-Afrikaanse skrywers ’n lekker mantra:

‘On Some South-African Novelists’
You praise the firm restraint with which they write –
I’m with you there, of course:
They use the snaffle and the curb all right, But where’s the bloody horse?

Toe ek dus Portugal die eerste keer in 2017 besoek, was dit my voorneme om Linhó, in Sintra, te besoek en ’n artikel oor sy werk en wel en wee te skryf. En natuurlik oor waarom hy bykans vergete geraak het.

Dit was hoogsomer, skroeiend warm. Ek verken Lissabon en die besienswaardighede waar Suid-Afrikaners gewoonlik ’n draai maak. Natuurlik mik ek na die restaurant-koffiehuis A Brasileira en die bronsbeeld van Pessoa wat buite by ’n tafel sit.

Een aand wandel ek en my vrou van ons woonstel langs ’n besige, steil straat op teen die helling. Ons draai op ’n ingewing regs in ’n systraat. Ons hoor samba- en salsamusiek op die aandlug. Op ’n breë terras met ’n uitsig oor Lissabon dans mense. Dit is ’n vrolike plek. Ons gaan sit op ’n bankie en bekyk die dansers. Een van die dansers, ’n skraal donker man met rastalokke, kom nooi ons om saam te dans. Almal is welkom, sê hy. Ons dans totdat die musiek skielik stop. Daar, aan die verste kant, verdwyn die musiekmakers én die man wat ons genooi het om saam te dans oor die heining, net betyds om aan die polisie te ontsnap.

Ons gaan sit op die gras met ons rûe teen ’n groot rots. Later kyk ek op en sien in die rots die silhoeët van ’n man. Ons sit, besef ek, by die beeld van Adamastor by die Santa Catarina-uitkykpunt.

Ek het toe nooit by Sintra uitgekom nie.

Kirby van der Merwe is ’n bekroonde skrywer en beeldende kunstenaar wat op Aurora aan die Kaapse Weskus woon.

The post Met My Rug Teen Adamastor appeared first on Stellenbosch Visio.